UNIKALNY PROJEKT REALIZOWANY PRZEZ NARODOWE MUZEUM PIWOWARSTWA W KOSTELCU NAD ČERNYMI LESY

Dymowy leżący piec siodłowy (tzw. valach)

 

Narodowe Muzeum Piwowarstwa w Kostelcu nad Černými lesy mieści się w wyjątkowych, autentycznych pomieszczeniach historycznej słodowni, browaru i kieratowego młyna słodowego. Na terenie kompleksu zachowały się m.in. działające zabytkowe urządzenia. Widoczne są dwa podstawowe etapy budowy kompleksu browarniczego. Są to: pierwotny układ nawiązujący do okresu późnego baroku, pochodzący z 1840 roku, oraz przebudowa browaru na napęd parowy z końca XIX wieku. W latach 20. i 30. XX wieku, po przejęciu browaru przez spółkę akcyjną lokalnych restauratorów, zainstalowano nowatorskie jak na tamte czasy urządzenia browarnicze, które w dużej części zachowały się do dziś. W ciągu ostatnich 25 lat udało się ocalić kompleks wraz z zachowanymi historycznymi technologiami browarniczymi, odnowić je, uzupełnić brakujące elementy z innych zlikwidowanych browarów (nie tylko z Czech, Moraw i Śląska, ale także ze Słowacji i Niemiec), a następnie uruchomić je. Ze względu na wyjątkowość zachowanego kompleksu przemysłowego, w tym historycznych technologii, w 2018 roku browar został uznany za nieruchomy zabytek techniki wraz z wyposażeniem ruchomym.

 

Projekt poziomej suszarni słodu autorstwa reformatora browarnictwa F. O. Poupě (1753–1805), który uważał, że proces suszenia ma decydujący wpływ na ostateczny kolor, smak i trwałość piwa, a także był całkowicie przekonany o wyjątkowości i niezrównanej konstrukcji swojej suszarni siodłowej do suszenia dymem (produktami spalania).

 

Wyjątkowy zestaw urządzeń technologicznych zachowanych w pierwotnych pomieszczeniach słodowni i browaru stanowi daje wyjątkowe spojrzenie na architekturę czeskich budynków przemysłowych, historyczną technologię browarniczą oraz samą historię browarnictwa na ziemiach czeskich, poczynając od budowy pierwszych historycznych browarów po współczesność. Ekspozycja prezentująca zachowane urządzenia jest całkowicie wyjątkowa w skali Republiki Czeskiej, zaś niektóre zespoły technologiczne są unikalne w skali światowej (wciąż działające: największa warzelnia opalana bezpośrednio drewnem, jedyny działający w Czechach chłodniczy aparat ociekowy, stalowe tace chłodnicze (chłodniki talerzowe), największa konstrukcja dachowa nad kieratowym młynem słodowym, warsztat bednarski, jedyny w Czechach podnośnik do lodu itp.). Częścią muzeum piwowarskiego jest również obszerna baza danych obejmująca około 4000 historycznych browarów w Czechach, na Morawach i na Śląsku.

 

W Czechach zachowała się jedyna oryginalna suszarnia słodu opisywanego typu, w praskim browarze U Fleků, która do dziś służy celom muzealnym.

W przeszłości słód suszono za pomocą ciepła, bezpośrednio na słońcu lub nad ogniem. Wraz z nadejściem rewolucji przemysłowej w czeskim browarnictwie w pierwszej połowie XIX wieku nastąpiły zasadnicze zmiany technologiczne, które w dziedzinie słodownictwa oznaczały przede wszystkim rewolucyjne przejście od suszenia słodu na bezpośrednim ogniu (produktami spalania) do suszenia pośredniego (bezdymnego). Piwa wędzone (z nutami dymnymi) o zróżnicowanych barwach i smakach zostały na ziemiach czeskich zastąpione przez piwa o wyraźnie jasnej barwie. W Czechach od niepamiętnych czasów stosowano dymowe, poziome piece suszarnicze, znane pod określeniem „valach“ (w Polsce określano je jako piece siodłowe), które zostały udoskonalone przez reformatora browarnictwa Františka Ondřeja Poupě. Za granicą i w Sudetach rozwinął się przede wszystkim system tzw. holenderskich pieców dymowych o zupełnie innej konstrukcji (pionowy ciąg) w porównaniu z czeskim valachem (piecem siodłowym). Zanik suszarni dymowych na ziemiach czeskich wynikał nie tylko z innowacji technologicznych i ujednolicenia stylu piwa, ale także z pragnienia Czechów do nowości bez szacunku dla tradycji.

W połowie XIX wieku na ziemiach czeskich działało ponad tysiąc browarów, a prawie każdy z nich posiadał własną słodownię. Budowa pionowych suszarni słodu była niezbędna w ramach walki konkurencyjnej i innowacji technologicznych, a nasze browary zyskały nową dominującą cechę słodowniczą, co odróżniało je od innych potęg piwowarskich, w których dochodziło do centralizacji produkcji słodu w dużych komercyjnych słodowniach. Czeskie słodownie, zaopatrzone w charakterystycze suszarnie, były ponadto projektowane tylko przez kilku budowniczych browarów, co oznacza, że ich wygląd był porównywalny i jednolity. Natomiast słodownie lub suszarnie angielskich i niemieckich browarów były projektowane przez różnych budowniczych i dzięki temu zyskiwały osobliwy, a często nietypowy wygląd, nieprzypominający słodowni.

 

Przekrój poprzeczny historycznej słodowni i dymowego pieca do suszenia słodu. Po prawej stronie znajduje się palenisko, z którego biegnie sklepiony kanał grzewczy pod piec siodłowy (lasy), wentylowany parnikiem umieszczonym w szczycie sklepienia.

 

Narodowe Muzeum Piwowarstwa od 1996 roku zajmuje się systematycznymi badaniami historycznych suszarni słodu, a w oparciu o zdobyte doświadczenie teoretyczne i praktyczne trwa obecnie budowa w pełni funkcjonalnej dymowej suszarni słodu według systemu Františka Ondřeje Poupě z końca XVIII wieku. Suszarnia ta będzie służyć specjalistom i piwowarom podczas eksperymentów produkcyjnych z różnymi rodzajami słodów dymionych.

 

W czerwcu 2026 r. trwa budowa dolnej części systemu ogrzewania suszarni słodu z łukowymi kanałami grzewczymi. Do końca roku powinny odbyć się pierwsze próby suszenia słodu.

 

Parametry techniczne suszarni:

Długość – 5,6 m, szerokość – 2,27 m, wysokość warstwy słodu – 0,15 m.

Pojemność 1 cyklu załadunkowego ok. 450 kg zielonego słodu (na 25 hl piwa leżakowego)

Paliwo – różne rodzaje drewna liściastego i owocowego (dębowe, bukowe, grabowe, wiśniowe i jabłoniowe).

Inwestor i realizator projektu: Narodowe Muzeum Piwowarstwa (organizacja pożytku publicznego).

Opieka merytoryczna:

Ing. Milan Starec, Tomáš Vodochodský, Jiří Kabelka, Ing. Otakar Hrdlička a Ing. Jaromír Fiala, Ph.D., Narodowe Muzeum Piwowarstwa

prof. Ing. Pavel Dostálek, CSc., Vysoká škola chemicko-technologická [Wyższa Szkoła Chemii i Technologii] w Pradze

Aleš Přinosil, słodownik, słodownia Záhlinice

Ing. Vratislav Psota, CSc., Výzkumný ústav pivovarský a sladařský, a.s. [Instytut Badawczy Piwowarstwa i Słodownictwa, s.a.], Sladařský ústav [oddział słodownictwa] Brno

Mgr. Petr Holub, archeolog, Národní památkový ústav [Narodowy Instytut Ochrony Zabytków]

Dr hab. Sławomir Dryja, prof. UPJPII, kierownik Laboratorium Dziejów Kultury Materialnej / Centrum Badań nad Piwowarstwem Historycznym, Uniwersytet Papieski Jana Pawła II w Krakowie

Patronat: Narodowy Instytut Ochrony Zabytków

Partnerzy projektu: Budějovický Budvar, Plzeňský Prazdroj, Browary: Hostomice, Únětice, Dalešice, Varnsdorf, Máša, Sobotice, Merklín a další.

Całkowite koszty budowy suszarni: 45,000 euro

Zostańcie i Wy częścią naszej historii i wesprzyjcie jej tworzenie –

www.darujme.cz/organizace/1201953